Eşya ile insan arasındaki mesafeyi bilinç mesafesi olarak görmeyiz, daha çok kendiliğindenlik edimi olarak müşahede ederiz. Eşya, kendi sabitliği ve sükûtu içerisinde, ya da kendi doğal kımıltısı ve akışkanlığında bir dokunuşa yahut ilişkiye uygun arzu ve duyuş halinde değildir. Eşya orada, kendi halinde, herhangi bir direnç ya da arzuya meyli olmaksızın teslimiyet içerisinde kendisi olarak ve hiçbir yankının bilincinde olmaksızın durur. Bu duruş hali, insanın eylemine konu olduğunda dahi bir değişmezlik içerisindedir. Diyelim ki bir çay bardağı elimize aldığımızda da, masanın üzerine bıraktığımızda da kendisi olarak aynıdır. Aradaki mesafenin değişmesi bardağı değiştirmez. Ama bardak ile insan arasında bir iletişim de olmuştur.
İnsan-eşya hukuku ikili bir hukuk değil, bütün sorumluluğun tek tarafa yüklendiği tek yönlü bir hukuk biçimidir. Böyledir ama eşyanın bir nesne olarak dünyada bulunuyor oluşunu, bulunma durumunu nasıl yorumlamak gerekir? Dahası, eşyanın bizzat eşya olarak kendi durumu ne tür bir bilinç ya da mevcudiyet halidir? Çünkü her ne kadar sabit ve sükut içerisinde bulunsa da onun da değişime verdiği bir tepki ve oluşum halleri var. Bilinçli bir bağ kurmasa bile, bir tepkiye ya da etkiye muhatap olduğu ve bu tepki ya da etkiye kusursuzluk içerisinde cevap verdiği de muhakkak. Sadece tepki vermekle kalmaz, muhatabında yani insanda bir duygu değişimine ya da oluşumuna sebebiyet verebilecek kadar kendini sunma “becerisi” bile gösterir.
Ayrıca eşyanın bir simetrisi vardır. Bu simetri mutlak bir dengeye bağlıdır. Eşya, denebilir ki, yeni bir denge uğruna biçim ve boyut değişimine uğrayarak yeni formlar içerisinde zamanla ve mekanla adeta yarışır. Biz yine de onda bir bilinç hali olmadığı sonucuna ulaşırız.
Ne var ki insanla birlikteliği noktasında durumun hiç de böyle olmadığını söylemek mümkün. Her ne kadar bu birliktelikte eşyanın dahli olmasa da, insana muhatap olduğu ve onun duygu alanı içerisine girdiği noktadan itibaren eşyanın da varlık durumunda bir değişim, bir başkalaşım olur. Adeta mutlak yalnızlığından soyutlanarak neşeye ve cıvıltıya bitişir ve yeni bir harmoni oluşmasına yol açar.
Bu harmonide, eşyanın konumu, pek de yabana atılacak gibi görünmüyor. Her ne kadar bilinçsizlik durumundan bahsetsek bile insanın duygu durumlarının eşyada bir başkalaşıma ya da eşyadaki bir değişimin insanda yeni duygu durumlarına yol açtığını söyleyebiliriz. Öyleyse eşyanın da belirlediği bir hukuk var. O da aslında kendine özgü bir hukukun öznesi ya da tarafıdır. Bu hukuku tek taraflı yapan husus sorumluluğun dağılımından kaynaklanmaktadır. Eşya-insan ilişkisinde sorumluluk bütünüyle insanın uhdesindedir ve doğal olarak ceza ya da ödüle muhatap olacak olan da insandır.
Eşyanın insana dokunduğu bir nokta vardır, tıpkı insanın eşyaya dokunduğu gibi. Eşya bir müddet sonra kendisi ile ilişki kuran kişinin özelliklerini ve huyunu almaya başlar. İnsanın eşyaya yaklaşma biçimi ve niyeti, eşyanın da insana tutunma ve onun kullanımına açılma biçimini belirler. Duyguya duyguyla karşılık verebilir. Eşya da sever, nefret eder, mutlu olur ve hüzünlenir. Konuşur, inanır ve dostluğa cevap verir. O cansız varlık, muhatabının iç dünyasındaki yankılanmaları cevaplamak için uğraşır. Mutlak yalnızlığı içinden el uzatır. Çünkü eşya insana hasret duyar.
“Şeyler”in dünyası belki bilinçli değil ama kendi doğallıkları içerisinde insana dokundukları, onun ilişkisine konu oldukları her durumda imgesel ve düşsel bir ritim kaynağı olarak tıpkı duygunun ve bilincin benzeri bir hal içine girerler. Yatağı değiştirilen bir çocuğun o eski yatağına duyduğu özlemin karşılığı belki de yatağın kendisinde de vardır. O cansızlığı içerisinde oluşturmuş olduğu hukuk, bütün imgesel boyutlarıyla karşılıklı şahitliğin oluşmasına yol açmış ve yatak, kendisinde mevcut “bilgi”yle birlikte sonsuzluk yoluna çıkmıştır.
İnsan eşyayı gerçeklik ve görünürlük içerisinde okşar ve ona dokunur ama eşya imgesel bir uzam içerisinde insana karşılık verir ve onu tanır.
Not: Yazının başlığı Edip Cansever’in bir şiirinin başlığıdır.
(Milat Gazetesi, 22.12.2011)
